Max Born

fizyk, laureat Nagrody Nobla w 1954 r.
(*11.12.1882 r. Wrocław, +05.01.1970 r. Getynga)
   

Max Born pochodził z wrocławskiej rodziny mieszczańskiej. Był jedynym synem  dr. Gustawa Jakuba Borna, Żyda urodzonego w Kępnie (wtedy miasto pruskie w prowincji Poznańskiej) i Margarete Kauffmann, pochodzącej z rodziny śląskich przemysłowców. Urodził się i wychował we Wrocławiu, gdzie jego ojciec wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim, najpierw jako docent, a następnie profesor anatomii porównawczej i embriologii. Po ukończeniu Gimnazjum im. Króla Wilhelma studiował kolejno na uniwersytetach we Wrocławiu, Heidelbergu i Zurychu. W tym czasie zetknął się z takimi naukowcami jak Felix Klein, David Hilbert, Hermann Minkowski, Carl Runge, Karl Schwarzschild, czy Woldemar Voigt.

W roku 1909 został wykładowcą uniwersytetu w Getyndze, skąd w roku 1912 przeniósł się do University of Chicago. W roku 1919, po służbie wojskowej w armii niemieckiej, został profesorem uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, później (1921) w Getyndze. Sformułował w tym czasie standardową obecnie interpretację kwadratu funkcji falowej w równaniu Schrödingera jako gęstości prawdopodobieństwa znalezienia cząstki, za co w 1954 roku otrzymał Nagrodę Nobla. Z powodu antysemickiej polityki rządu III Rzeszy wyjechał w 1933 roku do Cambridge, skąd w roku 1936 przeniósł się do Uniwersytetu w Edynburgu. Wykładał tam do 1953 r.

Po II wojnie światowej (w 1953 r., po otrzymaniu przez Borna tytułu honorowego obywatela Getyngi) Max i Hedwig Bornowie powrócili do Niemiec, ale ich dzieci pozostały w Wielkiej Brytanii. Born zamieszkał w Bad Pyrmont.

W 1955 r. podpisał Manifest Russella-Einsteina, a w 1957 r. – z innymi naukowcami z Göttinger 18 – Manifest z Göttingen przeciw wyposażeniu Bundeswehry w taktyczną broń atomową. Pochowany w Getyndze na tym samym cmentarzu, co Max Planck i David Hilbert. Na jego nagrobku wyryto fundamentalne równanie mechaniki kwantowej: pq – qp = h/2πi.

Dom, w którym się wychował, znajduje się we Wrocławiu przy placu Wolności 4. Na domu zamontowano w 2002 roku tablicę pamiątkową. We Wrocławiu uhonorowano go także nazywając jego nazwiskiem plac w centrum.

Był dziadkiem australijskiej piosenkarki i aktorki, Olivii Newton-John.

Wykorzystano źródło:
http://pl.wikipedia.org

Kurt H. Adler

chemik, laureat Nagrody Nobla w 1950 r.
(*10.07.1902 r. Chorzów, 20.06.1958 r. Kolonia)

Kurt Herbert Alder był profesorem nauk chemicznych, laureatem Nagrody Nobla z chemii w 1950 r. za odkrycie i badania nad reakcjami skoordynowanymi z udziałem dienów.Rodzice Kurta posiadali pochodzenie chłopskie. Urodził się jako najstarsze dziecko Josepha i Marii. Ojciec zajmował stanowisko nauczyciela mianowanego początkowo w szkole powszechnej nr III a następnie nr V w Królewskiej Hucie. Młodość spędził w Chorzowie. Edukacje szkolną rozpoczął 1 kwietnia 1908 r w męskiej szkole powszechnej nr V, w której nauczał jego ojciec, następnie Wyższej Szkole Realnej o profilu matematyczno-przyrodniczym. Rodzina Adlerów przeżyła w Królewskiej Hucie okres powstań śląskich i plebiscytu.
Po zdaniu matury przez Kurta, w związku z podziałem pruskiej prowincji Śląsk, rodzina przeniosła się do Berlina, gdzie K. Alder rozpoczął studia na Uniwersytecie berlińskim. Po semestrze zimowym przenieśli się do Kilonii gdzie Alder kontynuował studia na Uniwersytecie Christiana Albrechta i w 1924 roku uzyskał absolutorium. Swymi postępami w nauce zwrócił na siebie uwagę ówczesnego dyrektora Instytutu Chemii Otto Dielsa. Diels prowadził wtedy badania nad reakcją addycji estrów kwasu azodikarboksylowego do związków nienasyconych. Alder efekt swoich badań pod kierunkiem Dielsa uwieńczył pracą doktorską pod tytułem O przyczynie i przebiegu reakcji estru kwasu azodikarboksylowego”, którą obronił 24 lipca 1926 r. Praca ta została wyróżniona i ogłoszona drukiem w lipskim wydawnictwie naukowym, a zadedykowana rodzicom. Kurt Alder dołączył na stałe do zespołu badawczego Otto Dielsa.
Od początku 1927 roku pod kierunkiem Otto Dielsa pracował nad reakcjami pericyklicznymi węglowodorów nienasyconych. Pierwsze wyniki badań opublikowali w 1928 roku w Justus Liebigs Annalen der Chemie. W publikacji tej po raz pierwszy pojawiło się pojęcie syntezy dienowej, obecnie znanej pod nazwą reakcji Dielsa-Aldera, pierwszy przykład procesu chemicznego zachodzącego z mechanizmem skoordynowanej cykloaddycji. W sumie opublikował na ten temat ponad 150 prac naukowych.
W 1930 roku habilitował się na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Kilońskiego, uzyskując tym samym prawo do prowadzenia wykładów uniwersyteckich. Objął stanowisko docenta prywatnego. 15 września 1934 premier Prus Hermann Göring mianował go profesorem nadzwyczajnym.
W grudniu 1936 roku objął stanowisko kierownika laboratorium w zakładach IG Farben w Leverkusen gdzie pracował nad kauczukiem syntetycznym "Buna". W 1940 roku objął na Uniwersytecie w Kolonii kierownictwo Katedry Chemii Eksperymentalnej i Technologii Chemicznej oraz funkcje dyrektora Instytutu Chemii na tej uczelni.
W latach 1949/1950 pełnił funkcje dziekana wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Kolonii. W grudniu 1950 r otrzymał wraz Otto Dielsem Nagrodę Nobla za odkrycie syntezy dienowej.
W 1955 r. wziął udział w spotkaniu niemieckich laureatów Nagrody Nobla w Lindau nad Jeziorem Bodeńskim, które zostało zorganizowane z inicjatywy hrabiego Bernadotte. Uchwalono na nim manifest z Lindau, wzywający do zakazu użycia broni atomowej.
Na kilka miesięcy przed śmiercią poślubił Gertrudę Bitner.
W roku 1979 na cześć Kurta Aldera jeden z kraterów na Księżycu został oficjalnie nazwany "Alder". W roku 2006 krater towarzyszący otrzymał nazwę "Adler E".

Wykorzystano źródło:

htttp://pl.wkipedia.org

Otto Stern

fizyk, laureat Nagrody Nobla w 1969 r.
(*17.2.1888 r. Żory, +17.08.1969 r. Berkeley)

Otto Stern był wnukiem bogatego kupca żydowskiego, właściciela żorskiego młyna, Abrahama Sterna i synem Oskara Sterna i Eugenii (z domu Rosenthal). Miał pięcioro młodszego rodzeństwa. W roku 1892 Sternowie przeprowadzili się do Wrocławia.
Po ukończeniu szkoły podstawowej Otto Stern kontynuował naukę w Johannes-Gymnasium we Wrocławiu, a następnie podjął studia uniwersyteckie we Fryburgu, Monachium i Wrocławiu. Tytuł doktora chemii fizycznej uzyskał na Uniwersytecie Wrocławskim w roku 1912. Jego rozprawa doktorska dotyczyła ciśnienia osmotycznego dwutlenku węgla w stężonych roztworach. Miała charakter zarówno praktyczny, jak też i teoretyczny. W przyszłości ustaliła jego działalność badawczą, dzięki której sam siebie określił jako „teoretyka doświadczalnego”.
Po doktoracie, w tymże roku, przeniósł się – za Albertem Einsteinem – na Uniwersytet Karola w Pradze, a w następnym roku – na Politechnikę w Zurychu (ETH). W Szwajcarii zawarł znajomość z takimi wybitnymi fizykami, jak Ehrenfest i Laue. W tym czasie jego finansowa niezależność pozwoliła mu obrać miejsce pracy bez oglądania się na osiąganie większych korzyści materialnych. W 1913 r. otrzymał w Wyższej Szkole Technicznej w Zurychu venia legendi, czyli prawo prowadzenia własnych odczytów. Stał się tym samym tzw. Privatdozent, co uprawniało go do prowadzenia wykładów na uniwersytetach jednak bez prawa do wynagrodzenia za przeprowadzane wykłady.
W latach pierwszej wojny światowej, od sierpnia 1914 r. do zakończenia, służył w armii pruskiej jako żołnierz szeregowy w różnych jednostkach technicznych. Po klęsce Prus powrócił do Frankfurtu, gdzie nadal pracował naukowo. Habilitował się we Frankfurcie w roku 1915. Od 1919 r. współpracował z Maxem Bornem.
W roku 1921 otrzymał stanowisko profesora fizyki teoretycznej na Uniwersytecie w Rostocku. Tutaj dołączył do swego przyjaciela, Maxa Volmera. Pobyt w Rostocku pozwolił mu na poszerzenie swych horyzontów myślowych i na zawarcie nowych znajomości. Nie trwał on jednak długo. W roku 1923 objął stanowisko dyrektora w nowo powstałym Instytucie Chemii Fizycznej na Uniwersytecie w Hamburgu.
W 1922 r. Stern przeprowadził wraz z Walterem Gerlachem eksperyment zwany doświadczeniem Sterna-Gerlacha dotyczącym przestrzennej kwantyzacji spinowego momentu pędu.
Z powodu swojego częściowego pochodzenia żydowskiego po dojściu Hitlera do władzy w roku 1933 wyemigrował do USA. Do 1945 roku był profesorem na Carnegie Institute of Technology w Pittsburghu. Tam też przystąpił do budowy laboratorium molekularnego, choć ze względu na trudności gospodarcze nie był w stanie rozbudować swej pracowni do tego poziomu jaki miała pracownia w Hamburgu. Następnie już jako professor emeritus osiadł na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Sporadycznie utrzymywał kontakty z miejscowymi fizykami, lecz unikał już publicznych wystąpień.
Rok 1943 przyniósł Sternowi Nobla z fizyki W uznaniu jego wkładu w rozwój metody wiązki molekularnej i jego odkrycia momentu magnetycznego protonu.
18 września 1997 r. podczas sesji wyjazdowej 34. Zjazdu Fizyków Polskich została odsłonięta tablica pamiątkowa, poświęcona Ottonowi Sternowi. Tablicę odsłonili zagraniczni goście – nobliści: Herbert A. Hauptman (Nagroda Nobla z chemii 1985 r.) i Rudolf Mössbauer (Nagroda Nobla z fizyki 1961 r.), a także polski fizyk prof. dr hab. Jerzy Warczewski oraz przedstawiciele miasta Żory Zygmunt Łukaszczyk i Ryszard Ostrowski. Tablica odlana z mosiądzu według projektu Stanisława Szwarca wisi na ścianie frontowej budynku Urzędu Miasta Żory.
Do końca swego życia Otto Stern pozostał kawalerem.
Zmarł na zawał serca 17 sierpnia 1969 r. w czasie przedstawienia teatralnego i pochowany został w Berkeley.

Wykorzystano źródło:
http://pl.wikipedia.org

Fritz Haber 

chemik, laureat Nagrody Nobla w 1918 r.
(*09.12.1868 r. Wrocław, +29.01.1934 r. Bazylea)

Fritz Haber był chemik niemieckim pochodzenia żydowskiego. Studiował w latach 1886–1891 na uniwersytecie w Heidelbergu u Roberta Bunsena, potem na uniwersytecie w Berlinie. Kontynuował pracę naukową w Zurychu i Jenie. Od 1898 profesor chemii na Uniwersytecie w Karlsruhe (1898–1911) oraz Instytutu Chemii Fizycznej im. Cesarza Wilhelma w Berlinie (1911–1933). W 1902 przeszedł na protestantyzm.
Prowadził badania w dziedzinie elektrochemii i katalizy. Od 1904 rozpoczął prace nad równowagą reakcji powstawania amoniaku z atomów azotu i wodoru w wysokich temperaturach i wysokim ciśnieniu. Badania związane były z z prognozowanym na lata 30. XX wieku głodem w Europie (gdzie w ciągu dwóch stuleci liczba mieszkańców zwiększyła się czterokrotnie). W badaniach wykorzystał odkrycie z lat 40. XIX wieku Justusa von Liebiga, który zauważył , że wzrost roślin pobudzają związki azotu. Na początku wieku XX producenci rolni ściągali z Ameryki Płd. guano i importowali saletrę z Chile. Obydwie substancje były stosunkowo drogie i było ich mało aby zaspokoić potrzeby rolników europejskich. W latach 1905–1910 opracował metodę syntezy amoniaku, nazwaną później metodą Habera i Boscha. W 1908 otrzymał po raz pierwszy ciekły amoniak metodą półprzemysłową, a w 1913 pod jego kierownictwem została utworzona fabryka, w której stosowano proces wiązania azotu z atmosfery. Proces opatentowany przez Habera polegał na wpompowywaniu do reaktorów azotu i wodoru, które pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia w obecności katalizatorów łączyły się tworząc amoniak. Prasa w tym czasie pisała, że z powietrza Haber zrobił chleb. W 1913 firma BASF wybudowała fabrykę amoniaku w Ludwigshafen. Dziś wg metody Habera powstaje kilkaset tysięcy ton nawozów azotowych. Haber dzięki produkcji nawozów azotowych został milionerem. Poza majątkiem odkrycie dało mu sławę. stanął na czele Instytutu chemii fizykalnej im. Cesarza Wilhelma w Berlinie (dziś Instytut im. Habera).

Po wybuchu I wojny światowej amoniak zastąpił importowaną z Chile saletrę do produkcji materiałów wybuchowych i amunicji. Niemcy szybko i tanio uzupełniały swoje arsenały zbrojeniowe. Haber na zlecenie niemieckiego Sztabu Generalnego rozpoczął pracę nad wykorzystaniem chemii na potrzeby armii (Konwencja Haska z 1907 zabraniała stosowania broni chemicznej). Traktował on swoją pracę jako patriotyczny obowiązek. Mówił, że nauka w czasie pokoju należy do całego świata a w czasie wojny musi służyć państwu. Mówił swoim współpracownikom, że jeśli uda się szybko pokonać wrogów Niemiec, konflikt pochłonie mniej ofiar (Francuzi w tym czasie też pracowali nad rozwojem broni chemicznych). Podczas I wojny światowej był jednym z głównych organizatorów produkcji i zastosowania gazów bojowych przez armię niemiecką m.in. pod Langemark i Ypres (II bitwa pod Ypres) i pod Bolimowem. Pod Ypres Haber osobiście nadzorował atak chemiczny. Notował spostrzeżenia objawów u konających żołnierzy. Generalicja niemiecka nie wykorzystała potencjału broni chemicznej, a naukowcy Paryża i Londynu szybko rozszyfrowali właściwości toksycznych substancji niemieckich. Zaangażowanie Habera w produkcje gazów bojowych doprowadziło do samobójstwa jego żonę Clarę Haber, która nie mogła znieść obciążenia psychicznego, związanego z przyczynianiem się męża do śmierci żołnierzy.
W roku 1918 Haber został laureatem nagrody Nobla w dziedzinie chemii za opracowanie metody syntezy amoniaku. W tym czasie aktywnie działał w odbudowie niemieckiego przemysłu wojennego. Kontynuował prace w tajnej fabryce w pobliżu Wittenberga. Stanął na czele Degesch – Niemieckiego Towarzystwa do Walki ze Szkodnikami. Szukał środków, którymi łatwo byłoby zabijać pchły, wszy i pluskwy lęgnące się w magazynach czy ładowniach statków oceanicznych. To właśnie wtedy, w latach 20. XX wieku jego współpracownicy pod jego nadzorem opracowali technologię produkcji cyklonu B, który chociaż początkowo był przewidziany jako środek do dezynfekcji i dezynsekcji, został później zastosowany przez Niemców w komorach gazowych podczas drugiej wojny światowej. Tabletki cyklonu zawierały toksyczny cyjanowodór, który uwalniał się stopniowo, skutecznie niszcząc szkodniki. Cyklon B osiągnął sukces, a jego produkcja wynosiła setki ton. Haber pomagał też produkować iperyt Hiszpanii, która używała go w walce z powstańcami w Maroku. Jednocześnie próbował uzyskać złoto z wody morskiej, by Niemcy mogły spłacić gigantyczne kontrybucje. Próby z uzyskaniem złota nie zakończyły się powodzeniem, miały jednak duże znaczenie naukowe. Po dojściu Hitlera do władzy Haber początkowo wiernie służył faszyzmowi. Gdy jego przyjaciel Albert Einstein odmówił powrotu z USA i oskarżył nazistów o łamanie praw człowieka, Haber potępił go publicznie. W ramach czystek antyżydowskich Habera pozbawiono etatu akademickiego. Ze względu na pochodzenie, późną jesienią 1933 r. został zmuszony do emigracji. Wyjechał najpierw do Cambridge w Wielkiej Brytanii. Naukowcy brytyjscy traktowali go z pogardą. Noblista Ernest Rutherford ostentacyjnie nie podawał mu ręki. Tymczasem chemik Chaim Weizmann (późniejszy pierwszy prezydent Izraela) zaproponował mu posadę profesorską na tworzonym Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. Haber wyjechał do Szwajcarii z zamiarem udania się na Bliski Wschód, gdzie wkrótce zmarł na zawał serca. Albert Einstein napisał o nim "Była to tragedia niemieckiego Żyda, tragedia wzgardzonej miłości".

wykorzystano źródło:
http://pl.wikipedia.org

Friedrich Bergius

chemik, laureat Nagrody Nobla w 1931 r.
(*11.10.1884 r. Wrocław-Złotniki, 20.03.1949 r. Buenos Aires)

Friedrich Bergius urodził się w Złotnikach, dzisiejszej dzielnicy Wrocławia. Był chemikiem, profesorem uniwersytetu w Hanowerze, Essen i Heidelbergu. Badał sposoby wysokociśnieniowego uwodorniania węgla (brunatnego i kamiennego) do węglowodorów ciekłych – benzyny syntetycznej (metoda Bergiusa), scukrzaniem drewna (hydroliza celulozy), opracowanie metody otrzymywania fenolu z chlorobenzenu oraz glikolu z etylenu. W 1931 zdobył wraz z Carlem Boschem Nagrodę Nobla z dziedziny chemii, za wkład w wynalezienie i rozwój chemicznych metod wysokociśnieniowych. Jest zasłużony dla Wrocławia.

Wykorzystano źródło:
http://pl.wikipedia.org

Paul Ehrlich

bakteriolog, chemik, laureat Nagrody Nobla w 1908 r.
(*14.03.1854 Strzelin, +20.08.1915 r. Bad Homburg)

Paul Ehrlich to urodzony w Strzelinie chemik i bakteriolog. Odkrywca salwarsanu – pierwszego w miarę skutecznego lekarstwa przeciwko kile stosowanego przed wynalezieniem antybiotyków. Uważany jest za twórcę podstaw chemioterapii.

Paul Ehrlich jest laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny za rok 1908 za prace nad immunologią. Momentem przełomowym dla hematologii stały się badania Ehrlicha, który jeszcze jako student zapoczątkował barwienie rozmazów krwi barwnikami anilinowymi (1874 r.). Wyodrębnił on w 1877 roku komórki zasadochłonne, kwasochłonne w 1878 i obojętnochłonne, które słusznie uznał za najliczniejsze. Wyodrębnił również limfocyty.
Ehrlich w swoich badaniach używał triacid zawierający oranż G, kwaśną fuksynę i zasadową zieleń metylową. W badaniach krwi nie poprzestał jedynie na odkryciu limfocytów, posunął się krok dalej rozpoznając limfocyty małe i duże oraz segmentowane neutrofile, eozynofile i bazofile.
Jego podobizna widniała na dwustumarkowym banknocie.

wykorzystano źródło
http://pl.wikipedia.org

Andreas Greif (Gryphius)

poeta, dramaturg, polihistor, prawnik, syndyk stanów księstwa głogowskiego
(*02.11.1616 r. Głogów, +16.07.1664 r. Głogów)

Andreas Greif urodził się 2 X1 1616 w Głogowie. Pobierał nauki w Głogowie, Wschowie, Gdańsku i na uniwersytecie w Lejdzie, gdzie później wykładał (1639-1643). W latach 1643-1647 podróżował po Europie. W latach 1648-1650 mieszkał we Wschowie, gdzie zawarł związek małżeński z Rosiną Deutschländer. Od r. 1650 mieszkał w Głogowie i aż do śmierci piastował stanowisko syndyka stanów księstwa głogowskiego. Położył liczne zasługi dla miasta i księstwa. Zebrał i opracował, z pomocą prawnika Jonasza Scultetusa, zbiór przywilejów księstwa głogowskiego od l490 r. Glogauisches Fürstenthumbs Landes Privilegia, wyd. w Lesznie w 1653 r.). Zmarł 16 VII 1664 w rodzinnym mieście, podczas posiedzenia rady miejskiej.

Literackie dzieło Gryphiusa obejmuje tragedie o tematyce martyrologicznej, pierwszy niemiecki dramat mieszczański Cardenio i Celinde, podwójną komedię Verliebtes Gespenst i Geliebte Dornrose – ta druga napisana językiem gwarowym - oraz liczne sonety, ody i wiersze okolicznościowe. Napisał także śpiewogrę Piastus, opartą na motywach mitycznych początków dynastii piastowskiej, której był admiratorem. Gryphius znał język polski. Tłumaczył między innymi łacińskie wiersze M. K. Sarbiewskiego.

Ciężkie przeżycia osobiste i szalejąca wojna trzydziestoletnia przyczyniły się w głównym stopniu do wytworzenia się u Gryphiusa, oprócz głębokiej religijności, pesymistycznego poglądu na świat i kondycję człowieka. W jego tragediach zmienności ludzkiego losu przeciwstawiona zostaje niewzruszona postawa stoicko-chrześcijańska głównych protagonistów. Powstałe w późniejszych latach życia Gryphiusa komedie ujawniają szerszą skalę talentu. Obecnie najbardziej ceniona jest twórczość poetycka Gryphiusa – jego sonety zaliczane są do wybitnych osiągnięć literatury niemieckojęzycznej. Uważa się go za najwybitniejszego reprezentanta tzw. Drugiej Szkoły Śląskiej (Zweite Schlesische Schule), do której należeli także tacy pisarze jak Hans Assmann Freiherr von Abschatz, Daniel Casper vo Lohenstein, Gottfried Hancke oraz Christina Hoffmann von Hoffmanswald.


Wykorzystano źródła:

http://pl.wikipedia.org

http://www.glogow.pl/ezg/index.php/Gryphius_Andreas